Burgerschapsrechten
Op deze pagina:
- Inleiding
- Recht van vrij verkeer en verblijf
- Actief en passief kiesrecht
- Consulaire en diplomatieke bescherming
- Recht van petitie
- Europese Ombudsman
- Contact opnemen met de EU-instellingen
Inleiding
Artikel 20, lid 2, van het EU-Werkingsverdrag somt de belangrijkste rechten van EU-burgers op. Deze rechten worden verder uitgewerkt in de artikelen 21 tot en met 24 van het EU-Werkingsverdrag en zijn eveneens opgenomen in een aparte titel van het EU-Handvest. In dit ECER-dossier wordt nader ingegaan op deze burgerschapsrechten.
Recht van vrij verkeer en verblijf
Op grond van artikel 21 EU-Werkingsverdrag hebben EU-burgers het recht om vrij op het grondgebied van de lidstaten te reizen en te verblijven. Het recht van vrij verkeer en verblijf is één van de belangrijkste, aan het burgerschap van de Unie, verbonden rechten. U leest meer over het reis- en verblijfsrecht in het subdossier Reis- en verblijfsrechten.
Actief en Passief kiesrecht
Op basis van artikel 22 EU-Werkingsverdrag bezitten EU-burgers het actief en passief kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen en de verkiezingen voor het Europees Parlement in de lidstaat waar zij verblijven, onder dezelfde voorwaarden als de onderdanen van die staat. Deze rechten zijn tevens opgenomen in de artikelen 39 en 40 van het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie.
Het recht om te stemmen en zich verkiesbaar te stellen voor de gemeenteraadsverkiezingen is uitgewerkt in Richtlijn 94/80/EG van de Raad van 19 december 1994 tot vaststelling van de wijze van uitoefening van het actieve en passieve kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen ten behoeve van de burgers van de Unie die verblijven in een Lid-Staat waarvan zij de nationaliteit niet bezitten.
De wijze waarop burgers van de Unie die in een lidstaat verblijven waarvan zij geen onderdaan zijn, hun actief en passief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement kunnen uitoefenen, is nader geregeld in Richtlijn 93/109/EG van de Raad van 6 december 1993 tot vaststelling van de wijze van uitoefening van het actief en passief kiesrecht bij de verkiezingen voor het Europees Parlement ten behoeve van de burgers van de Unie die verblijven in een Lid-Staat waarvan zij geen onderdaan zijn.
In de zaak C-650/13, Delvigne (zie ook het ECER-bericht hierover) oordeelde het EU-Hof dat het verlies van het kiesrecht om te stemmen voor het Europees Parlement vanwege een strafrechtelijke veroordeling niet in strijd is met artikel 39, lid 2 van het EU Handvest. Het EU-Hof overwoog dat hoewel deze Franse strafrechtelijke bepaling in principe een inbreuk maakt op het kiesrecht van EU burgers, dat deze inbreuk, in die specifieke omstandigheden, gerechtvaardigd was.
- ECER-bericht - EU-Hof: Britse onderdanen die voor 2021 hun recht op verblijf in andere EU-lidstaat hebben uitgeoefend hebben geen actief en passief kiesrecht meer bij verkiezingen Europees Parlement (22 april 2024)
- ECER-bericht - Europees Parlement doet voorstel voor hervorming Europese verkiezingen (6 mei 2022)
- ECER-bericht - Europese Commissie doet voorstel voor transparante politieke reclame en actualisering van verkiezingsregels (29 november 2021)
Relevante documenten:
- Aanbeveling van de Commissie betreffende het aanpakken van de gevolgen van ontneming van het stemrecht aan burgers van de Unie die hun recht van vrij verkeer uitoefenen (2014)
- Mededeling betreffende het aanpakken van de gevolgen van ontneming van het stemrecht aan burgers van de Unie die hun recht van vrij verkeer uitoefenen (2014)
- Verslag van de Commissie Naar meer democratische verkiezingen voor het Europees Parlement. Verslag over de uitvoering van de aanbevelingen van de Commissie van 12 maart 2013 om de verkiezingen voor het Europees Parlement democratischer en efficiënter te laten verlopen (2014)
-
Reacties van de lidstaten over de
uitvoering van de Commissie
aanbevelingen betreffende de verkiezingen voor het Europees Parlement. Bijlage bij het Verslag van de Commissie Naar meer democratische verkiezingen voor het Europees Parlement. Verslag over de uitvoering van de aanbevelingen van de Commissie van 12 maart 2013 om de verkiezingen voor het Europees Parlement democratischer en efficiënter te laten verlopen. - Mededeling Voorbereiding van de Europese verkiezingen van 2014: het verloop ervan nog democratischer en efficiënter maken (2013) Aanbeveling van de Commissie om de verkiezingen voor het Europees Parlement democratischer en efficiënter te laten verlopen (2013)
- Verslag van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad over de toepassing van Richtlijn 94/80/EG betreffende het actieve en passieve kiesrecht bij gemeenteraadsverkiezingen ten behoeve van de burgers van de Unie die verblijven in een lidstaat waarvan zij de nationaliteit niet bezitten (2012)
- Verslag van de Commissie over de verkiezing van de leden van het Europees Parlement (Akte van 1976 zoals gewijzigd bij Besluit 2002/772/EG, Euratom) en over de deelname van EU-burgers aan de verkiezingen voor het Europees Parlement in de lidstaat van verblijf (Richtlijn 93/109/EG) (2010)
Consulaire en diplomatieke bescherming
Op grond van artikel 23 EU-Werkingsverdrag hebben EU-burgers, die reizen naar of wonen in een derde land waar de lidstaat waarvan zij de nationaliteit bezitten geen ambassade of consulaat heeft, het recht op consulaire bescherming door de consulaire instanties van elke andere lidstaat. Die lidstaat moet deze niet-vertegenwoordigde EU-burgers bijstaan onder dezelfde voorwaarden als eigen onderdanen.
Het tweede lid van artikel 23 EU-Werkingsverdrag voorziet in de mogelijkheid om richtlijnen aan te nemen tot vaststelling van coördinatiemaatregelen ter vergemakkelijking van consulaire bescherming voor niet-vertegenwoordigde EU-burgers. Dit recht is nader uitgewerkt in richtlijn 2015/637 van de Raad (zie ook BNC fiche ). Deze richtlijn verving Besluit 95/553 . Op 6 december 2023 heeft de Europese Commissie een voorstel gepresenteerd om richtlijn 2015/637 te wijzigen (zie het ECER-bericht over het voorstel).
De Commissie heeft een speciale website over consulaire bescherming opgezet, waar EU-burgers nuttige informatie kunnen vinden, zoals bijvoorbeeld de contactgegevens van de EU-landen consulaten/ambassades in landen buiten de EU.
Relevante documenten:
- Mededeling Consulaire bescherming van EU burgers in derde landen: stand van zaken en verdere maatregelen (2011)
- Mededeling Effectieve consulaire bescherming in derde landen: bijdrage van de Europese Unie – Actieplan 2007-2009
- Groenboek Diplomatieke en consulaire bescherming van EU-burgers in derde landen (2006)
- Besluit 96/409 betreffende de opstelling van een nood reisdocument. In 2019 werd richtlijn 2019/997 aangenomen. Deze richtlijn moet besluit 96/409 gaan vervangen en moet voor 21 juni 2021 worden omgezet in nationale wetgeving.
Gerelateerde ECER-berichten:
- "Verbeterde toegang van EU-burgers tot consulaire bescherming buiten de EU"
- "Commissie: Recht op consulaire bescherming in paspoort"
- "Groenboek over diplomatieke bescherming burger in derde landen"
Recht van petitie
Op basis van artikel 24 lid 2 en artikel 227 EU-Werkingsverdrag hebben EU-burgers het recht om, individueel of samen met andere burgers, een verzoekschrift in te dienen bij het Europees Parlement (het petitierecht). De petitie dient betrekking te hebben op een onderwerp dat tot de werkterreinen van de EU behoort en dat de burger rechtstreeks aangaat.
Zie voor meer informatie de website van het Europees Parlement
Europese ombudsman
Artikel 24 lid 3 EU-Werkingsverdrag bepaalt dat iedere EU-burger zich kan wenden tot de Europese Ombudsman. De procedure is vastgelegd in artikel 228 EU-Werkingsverdrag. De Europese Ombudsman wordt voor een periode van vijf jaar gekozen door het Europees Parlement en onderzoekt klachten over wanbeheer in de instellingen en organen van de Europese Unie.
Zie voor meer informatie de ECER-pagina over de Europese Ombudsman .
Contact opnemen met de EU-instellingen
Artikel 24 lid 4 EU-Werkingsverdrag geeft EU-burgers het recht om zich in een van de talen van lidstaten te richten tot de instellingen en de organen van de Unie en in die taal antwoord te krijgen. Burgers kunnen contact opnemen met een van de EU-instellingen via de website van Europe Direct.